Kodeks pracy wymaga oceny ryzyka zawodowego, ale nie wskazuje metody, którą należy ją wykonać. Wybór pozostaje po stronie pracodawcy i ma konsekwencje praktyczne, ponieważ od niego zależy, czy wynik da się powtórzyć, obronić przed inspektorem i porównać między stanowiskami.
Podejścia opisywane w polskich publikacjach różnią się zakresem zastosowania i tym, w jakim stopniu wynik zależy od oceny osoby oceniającej. Cały przebieg oceny, od identyfikacji zagrożeń po dokumentowanie, opisuje poradnik Ocena ryzyka zawodowego: jak ją przeprowadzić i udokumentować.
Czy PN-N-18002 jest metodą oceny ryzyka?
PN-N-18002:2011, czyli Systemy zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Ogólne wytyczne do oceny ryzyka zawodowego, ma charakter wytycznych. Opisuje ogólny proces: przygotowanie oceny, wyznaczenie osób oceniających, dokumentowanie wyników, informowanie pracowników i grupowanie stanowisk. Jej trzystopniowa skala ryzyka (małe, średnie i duże) jest wykorzystywana w narzędziach dla czynników szkodliwych, takich jak IRYS.
Art. 226 Kodeksu pracy nie odwołuje się do tej normy, więc jej stosowanie nie wynika wprost z kodeksu. Norma stanowi raczej punkt odniesienia, na który powołują się publikacje i wzory dokumentów.
Czym różnią się metody jakościowe od ilościowych?
Metody jakościowe opierają się na ocenie ekspertów, a parametrami są zwykle ekspozycja, możliwe skutki i prawdopodobieństwo zdarzenia. Wynikiem jest wskaźnik przypisany do poziomu ryzyka. Metody ilościowe wykorzystują wyniki pomiarów i porównują je z wartościami dopuszczalnymi.
Różnica ma znaczenie praktyczne. Metody jakościowe obejmują także zagrożenia, których nie da się zmierzyć, ale ich wynik zależy od danych wprowadzonych przez oceniającego. Metody ilościowe dają wynik mniej zależny od subiektywnej oceny, jednak tylko tam, gdzie istnieją wartości normatywne.
Jak działa metoda Risk Score?
Risk Score jest metodą jakościową. Użytkownik definiuje zagrożenia na stanowisku, a następnie ocenia ekspozycję, możliwe skutki oraz prawdopodobieństwo zdarzenia, osobno dla sytuacji przed zastosowaniem środków ograniczających i po ich zastosowaniu. Z tych parametrów wyliczany jest wskaźnik ryzyka. Odpowiada mu poziom ryzyka, do którego przypisane są ogólne działania zapobiegawcze, możliwe do uszczegółowienia.
Wynikiem jest zestawienie ryzyka dla wszystkich zagrożeń na stanowisku wraz ze składem zespołu oceniającego. Ograniczeniem jest to, że jakość wyniku zależy od zdefiniowanych zagrożeń i oszacowań wprowadzonych przez oceniającego. Dlatego przyjęte założenia i uzasadnienie szacunków warto zapisać w dokumentacji.
Jak działa metoda ilościowa IRYS?
IRYS ocenia ryzyko na podstawie wyników pomiarów, przede wszystkim wskaźników narażenia, na przykład stężeń substancji, które porównuje się z wartościami dopuszczalnymi. Przyjmuje trzystopniową skalę ryzyka: małe, średnie i duże. Dla kilku substancji o podobnym działaniu wyznacza poziom osobno dla każdej z nich oraz łączny poziom narażenia, z wyłączeniem substancji rakotwórczych i mutagennych. Poziom ustala się osobno dla mężczyzn, kobiet, kobiet w ciąży i młodocianych.
Zakres tej metody jest wąski: obejmuje wyłącznie czynniki chemiczne, pyłowe i fizyczne, dla których rozporządzenia określają wartości dopuszczalne. Dane wejściowe pochodzą z badań środowiska pracy, o których pisze artykuł Pomiary czynników szkodliwych w środowisku pracy.
Na czym polega metoda matrycowa?
Najprostszą formą zapisu jest tabela, w której jedna oś przedstawia ciężkość następstw, a druga prawdopodobieństwo ich wystąpienia. Przecięcie wskazuje poziom ryzyka. Oba parametry są wspólne dla większości metod, więc matryca jest po prostu ich czytelnym zapisem.
Jej zaletą są czytelność i szybkość, a ograniczeniem zgrubna skala: przy kilku stopniach różne zagrożenia trafiają do tej samej kategorii. Wartości w polach i granice poziomów firma ustala sama, dlatego muszą zostać opisane w dokumentacji, inaczej wynik trudno uzasadnić.
Jak wybrać metodę oceny ryzyka zawodowego dla firmy?
Wybór najlepiej oprzeć na kilku kryteriach, a nie na przyzwyczajeniu:
- Rodzaj zagrożeń. Tam, gdzie istnieją wartości dopuszczalne i wyniki pomiarów, podejście ilościowe opiera wynik na danych. Zagrożenia mechaniczne, ergonomiczne i organizacyjne wymagają metod jakościowych.
- Liczba stanowisk. Im ich więcej, tym większe znaczenie ma prosta i powtarzalna procedura, a także możliwość grupowania stanowisk o podobnych zagrożeniach.
- Kompetencje zespołu. Metoda wymagająca szczegółowych szacunków potrzebuje osób, które potrafią je uzasadnić.
- Dotychczasowa praktyka firmy. Zmiana metody utrudnia porównanie z poprzednimi ocenami, bo wartości z różnych metod nie są wprost porównywalne.
- Łatwość aktualizacji. Metoda powinna pozwalać szybko przeliczyć ocenę po zmianie technologii lub środków ochrony.
W jednej firmie można łączyć podejścia: metodę ilościową dla czynników objętych pomiarami i jakościową dla pozostałych, pod warunkiem, że dokumentacja wyjaśnia, jak te wyniki zestawiono.
Najczęstsze pytania o metody oceny ryzyka zawodowego
Czy można zmienić metodę przy aktualizacji oceny?
Można, ale ocenę trzeba wtedy przeliczyć od nowa i opisać różnice, ponieważ wartości z różnych metod nie są wprost porównywalne.
Czy wynik z aplikacji zwalnia pracodawcę z odpowiedzialności za ocenę?
Nie. Wynik zależy od danych wprowadzonych przez oceniającego, a obowiązek wynikający z art. 226 Kodeksu pracy pozostaje po stronie pracodawcy.
Czy metoda matrycowa wystarcza dla stanowisk z czynnikami chemicznymi?
Dla czynników chemicznych ocena opiera się na kartach charakterystyki, wartościach NDS i NDSB oraz wynikach badań. Sama matryca bez tych danych nie spełnia tego zakresu.
Jak zacząć wybór metody?
Zestaw zagrożenia na stanowiskach i sprawdź, dla których istnieją wartości dopuszczalne oraz aktualne wyniki pomiarów. To zwykle rozstrzyga, czy potrzebne jest podejście ilościowe. Przygotowanie lub aktualizację dokumentacji Ekofit realizuje w ramach usługi oceny ryzyka zawodowego, a przegląd obecnego stanu można zlecić jako audyt BHP.
Telefon: +48 44 307 06 86 E-mail: biuro@ekofit.pl lub wypełnij formularz kontaktowy