Ocena ryzyka zawodowego jest obowiązkiem każdego pracodawcy, ale w praktyce bywa traktowana jak formularz do jednorazowego wypełnienia. Tymczasem to proces, który ma wskazać, jakie zagrożenia występują na stanowiskach, jak poważne mogą być ich skutki i które środki ochrony trzeba wdrożyć w pierwszej kolejności.
Dobrze przeprowadzona ocena zaczyna się od przygotowania zespołu i identyfikacji zagrożeń, a kończy na poinformowaniu pracowników i zaplanowaniu aktualizacji. Wybór konkretnej metody szacowania ryzyka to osobny temat, który porządkuje artykuł Metody oceny ryzyka zawodowego: Risk Score, IRYS i metoda matrycowa.
Skąd wynika obowiązek oceny ryzyka zawodowego?
Podstawą jest art. 226 Kodeksu pracy. Pracodawca ma ocenić i udokumentować ryzyko zawodowe związane z wykonywaną pracą, zastosować niezbędne środki profilaktyczne zmniejszające to ryzyko oraz poinformować pracowników o zagrożeniach i zasadach ochrony przed nimi. Dla określonych prac szczegóły doprecyzowuje rozporządzenie w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (§ 39), a dla niektórych czynników, na przykład chemicznych i biologicznych, obowiązują odrębne rozporządzenia.
Obowiązek dotyczy każdego stanowiska, od biurowego po produkcyjne i spoczywa na pracodawcy niezależnie od tego, kto fizycznie przygotowuje dokument. Z kodeksu nie wynika jeden obowiązkowy wzór dokumentu ani jedna metoda szacowania ryzyka, dlatego rzetelność przyjętego podejścia pozostaje po stronie firmy.
Z jakich etapów składa się ocena ryzyka zawodowego?
Ocena na stanowisku pracy przebiega w kilku krokach, a ich kolejność ma znaczenie, ponieważ każdy kolejny opiera się na ustaleniach z poprzedniego.
Przygotowanie i wyznaczenie zespołu
Zanim powstanie jakakolwiek tabela, trzeba ustalić, kto przeprowadzi ocenę, jakie stanowiska obejmie i w jaki sposób zostanie udokumentowana. Ocena powinna obejmować zarówno stanowiska stacjonarne, jak i niestacjonarne. Stanowiska o podobnych zadaniach i zagrożeniach można grupować, co skraca czas pracy, ale pod warunkiem, że różnice między nimi rzeczywiście są pomijalne.
Osoby oceniające powinny znać przepisy i realia stanowisk, dlatego sensownie jest połączyć w zespole wiedzę specjalisty BHP z wiedzą bezpośrednich przełożonych.
Identyfikacja zagrożeń
Dla każdego stanowiska trzeba uwzględnić wszystkie wykonywane na nim prace, także te doraźne, ponieważ takie czynności najłatwiej pominąć. Zagrożenia obejmują czynniki fizyczne, chemiczne i biologiczne, a także obciążenia wynikające z ergonomii i organizacji pracy.
Przy czynnikach chemicznych punktem wyjścia są karty charakterystyki, wartości NDS i NDSB oraz wyniki badań, a przy czynnikach fizycznych, takich jak hałas, wyniki pomiarów porównywane z wartościami dopuszczalnymi. Ocena powinna więc korzystać z badań środowiska pracy. Jak wykonuje się takie pomiary, wyjaśnia artykuł Pomiary czynników szkodliwych w środowisku pracy.
Szacowanie ryzyka
Ryzyko szacuje się, łącząc ciężkość możliwych następstw z prawdopodobieństwem ich wystąpienia. Metody różnią się liczbą parametrów, skalami i sposobem przypisania poziomu ryzyka, więc ta sama sytuacja opisana dwiema metodami może dać różne wartości liczbowe. Ważniejsze od wyboru narzędzia jest zatem zastosowanie go konsekwentnie i opisanie przyjętych założeń. Dostępne podejścia porównuje artykuł Metody oceny ryzyka zawodowego.
Dobór środków profilaktycznych
Wynikiem oceny nie jest sama liczba, tylko decyzja czy ryzyko jest akceptowalne, jakie środki je ograniczą i w jakiej kolejności trzeba je wdrożyć. Priorytety wynikają z poziomu ryzyka, więc najpierw przychodzą działania przy zagrożeniach o najpoważniejszych skutkach. W dokumentacji warto odróżnić ryzyko przed zastosowaniem środków od ryzyka po ich wdrożeniu, bo dopiero porównanie obu wartości pokazuje, czy działania przyniosły efekt.
Jak udokumentować ocenę ryzyka zawodowego?
Dokumentacja powinna pozwolić odtworzyć tok rozumowania: kto oceniał, kiedy, które prace i zagrożenia uwzględniono, jaką metodę zastosowano i jakie środki zaplanowano. Sposób dokumentowania zależy od wielkości organizacji i rodzaju zagrożeń, a dla czynników chemicznych ocena musi być udokumentowana wprost. Dobrze przygotowany dokument zawiera:
- opis stanowiska i wykonywanych na nim prac, także doraźnych,
- listę zidentyfikowanych zagrożeń,
- przyjętą metodę i skale wraz z uzasadnieniem,
- wartość ryzyka przed zastosowaniem środków i po ich wdrożeniu,
- zaplanowane środki profilaktyczne wraz z kolejnością realizacji,
- skład zespołu oceniającego i datę oceny,
- potwierdzenie zapoznania pracowników z wynikami.
Jak poinformować pracowników o ryzyku zawodowym?
Art. 226 pkt 2 wymaga informowania pracowników o ryzyku związanym z ich pracą i o zasadach ochrony przed zagrożeniami. Informację może przekazać sam pracodawca, kierownictwo albo zespół oceniający. Dla celów dowodowych pracownik powinien potwierdzić podpisem, że zapoznał się z wynikami oceny i wdrożonymi działaniami dotyczącymi jego stanowiska. Zapoznanie warto powtarzać po każdej okresowej ocenie.
Kiedy ocenę ryzyka zawodowego trzeba zaktualizować?
Przepisy nie wskazują stałej częstotliwości. Według PN-N-18002:2011 ocenę przeprowadza się przy tworzeniu nowych stanowisk, okresowo oraz zawsze wtedy, gdy dane wykorzystane do oceny przestały być aktualne. Typowe przyczyny to zmiany technologiczne lub organizacyjne na stanowisku, zmiana wymagań prawnych, na przykład nowych wartości dopuszczalnych stężeń lub natężeń czynników szkodliwych, zmiana środków ochrony zbiorowej lub indywidualnej oraz wykrycie błędów w poprzedniej ocenie.
W praktyce impulsem do przeglądu bywa także wypadek lub zdarzenie potencjalnie wypadkowe, ponieważ ujawnia nietrafną ocenę zagrożenia. Częstotliwość okresowego przeglądu firma ustala sama i powinna ją zapisać w dokumentacji.
Kto może przeprowadzić ocenę ryzyka zawodowego?
Obowiązek spoczywa na pracodawcy, ale wykonanie można powierzyć zespołowi albo podmiotowi zewnętrznemu. W ocenie uczestniczą pracownicy służby BHP, a osoby ją wykonujące powinny zostać do tego przeszkolone. Gdy w firmie brakuje kompetencji, dokument może przygotować zewnętrzna firma BHP, jednak wiedza o rzeczywistym przebiegu pracy pochodzi ze stanowisk, więc przełożeni i pracownicy powinni uczestniczyć w wizji lokalnej. Modele organizacji obsługi BHP porównuje poradnik Zewnętrzna obsługa BHP czy własny specjalista?.
Najczęstsze pytania o ocenę ryzyka zawodowego
Czy ocenę ryzyka trzeba wykonać także dla stanowisk biurowych?
Tak. Obowiązek dotyczy ryzyka związanego z wykonywaną pracą, a nie wyłącznie pracy produkcyjnej. Zakres zagrożeń na stanowisku biurowym jest inny, ale ocena musi powstać.
Czy można ocenić kilka stanowisk wspólnie?
Tak, jeśli mają podobne zadania i zagrożenia. Grupowanie skraca ocenę, ale zakłada, że różnice między stanowiskami nie wpływają na poziom ryzyka.
Czy istnieje obowiązkowy wzór dokumentu oceny ryzyka?
Art. 226 nie określa wzoru ani metody. Dokument powinien jednak pozwalać odtworzyć sposób oceny i uzasadniać przyjęte wnioski.
Czy pracownik musi podpisać zapoznanie z oceną ryzyka?
Przepis wymaga poinformowania pracownika. Podpis jest sposobem potwierdzenia, że informacja została przekazana, i służy celom dowodowym.
Od czego zacząć, gdy ocena ryzyka została wykonana kilka lat temu?
Pierwszym krokiem jest porównanie dokumentu z aktualnym stanem stanowisk: maszynami, procesami, lokalizacją i wynikami ostatnich pomiarów. Różnice wyznaczają zakres aktualizacji. Taki przegląd można zrealizować w ramach audytu BHP, a przygotowanie lub aktualizację dokumentu Ekofit wykonuje jako usługę oceny ryzyka zawodowego. Sposób oceny dokumentacji przez inspektora opisuje poradnik Jak przygotować firmę do kontroli PIP.
Telefon: +48 44 307 06 86 E-mail: biuro@ekofit.pl lub wypełnij formularz kontaktowy